TEKSTIL

Izrada tekstila, veoma je star zanat, nastao iz potrebe za proizvodnjom materijala za odeću. Tekstil je počeo industrijski da se proizvodi u XIX veku. U velikim regionima, Liona, Liverpula, Mančestera, Bremena i Bostona – predstavljao je najvažniju privrednu aktivnost. U početku, Evropa je prva u ovom sektoru, ali je pre početka prvog svetskog rata, pretiče SAD.

Tekstilna industrija, jedna je od najrasprostranjenijih industrija u svetu. Tekstilna industrija proizvodi, prirodna vlakna (svila, pamuk, vuna, lan, juta) i hemijska vlakna. Ona isporučuje polugotove proizvode (tkanine i predivo) i gotove proizvode za potrebe stanovništva (industrija pletenih proizvoda, ženske i muške čarape, kape, posteljine, razni prekrivači, konfekcija), kao i proizvode za industriju (razne vrste platna). Tekstilna industrija, u proizvodnji koristi veoma jednostavnu tehniku za obradu prirodnog vlakna, ali i složeniju za obradu prirodnog vlakna. Njeni proizvodi imaju slabu ili srednju dodatnu vrednost. Ona ne zahteva visokokvalifikovanu radnu snagu (80% radnika, i od 20% stručnih kadrova, samo 2-5% inženjera). U njoj preovlađuje ženska radna snaga.

Od 80-ih godina XX veka, tekstilna industrija koristi progres informatike i elektronike. Na početku XXI veka (prema podacima Svetske federacije za tekstilnu industriju), potražnja za tekstilom u svetskim okvirima se povećava, sa godišnjom stopom od 2-3%, u korist veštačkog i na štetu prirodnog vlakna. U Aziji dolazi do izgradnje novih proizvodnih kapaciteta. Takođe, postoji tendencija kvalitativnog poboljšanja ponude, na osnovi tehnoloških inovacija (proizvodnja pomoću komjutera, razvoj istraživanja za proizvode s visokom dodatnom vrednošću – mikrovlakna), i novih metoda u poslovanju, ali samo u najrazvijenijim državama sveta. Izvoz u svetskim okvirima (1999.godine, iznosi 148 milijardi dolara) i predstavlja samo 3,5% izvoza gotovih proizvoda. U tom izvozu, najveće je učešće evropskih država (42%), iza kojih neznatno zaostaje Azija (41,8%). U nacionalnim okvirima, Kina je prvi izvoznik, ispred Nemačke, Italije i Južne Koreje. Glavne države, koje uvoze tekstilne proizvode su, SAD, Hong-kong (reeksport velikog dela uvezene robe), Kina i Nemačka.

Advertisements

STOČARSTVO I KRMIVA

Od neolita, čovek je okružen domaćim životinjama koje su za prvobitna društva, predstavljale dragocen izvor rada i sirovina, kože, vune, mleka i mesa. Krupna stoka, posebno dugo, bila je znak bogatstva (u seoskim domaćinstvima nekad, pa i danas, bogatstvo se merilo po glavi stoke). Krupna stoka, od koje danas dobijamo meso, držala se zbog obavljanja težih poslova (tegleće i tovarne životinje – vo, konj…) ili radi dobijanja vune (ovca…) – meso je bilo, redak proizvod, rezervisan za bogate. Divljač, riba, živina, mada ih je često bilo na selu, namenjeni su bili trpezama povlašćenih i gostiju.

Veoma skromna potrošnja mesa i danas pogađa, veliki broj stanovništva država u razvoju. Organizovana proizvodnja velikih količina mesa, novija je istorijska pojava u drugoj polovini XX veka. Zbog sve veće potražnje mesa, nastala je industija za njegovu proizvodnju, koja se snažno razvijala zahvaljujući zootehničkom progresu i racionalizaciji proizvodnog sistema. Prve forme organizacije proizvodnje i prve radne jedinice, nisu se pojavile u sektoru živinarstva, već u sektoru goveđeg mesa (20-ih godina XX veka u SAD, gde je 30-ih godina nastalo i moderno živinarstvo). U toku narednih decenija, dolazi do strukturiranja i organizovanja pogona za proizvodnju mesnatih pilića. Ovi modeli doživljavaju ekspanziju u svim regionima sveta i posebno bivaju prihvaćeni u Evropi. U sektoru svinjarstva, Kina je imala veliku istorijsku tradiciju i zadržala je mesto prvog svetskog proizvođača na tradicionalan način (Evropa je usavršila moderan sistem proizvodnje svinjskog mesa – Danska, kasnije i druge države EU).

U ekstenzivnom stočarstvu, životinje se slobodno kreću po ogromnim prostorima, manje-više prekrivenim travom. Samo preživari (goveda i ovce) i drugi biljojedi koji vare celulozu, mogu da koriste ovakvu vrstu ispaše. Ova vrsta stočarstva, koja se odnosi na velika stada goveda, susreće se na rančevima u Severnoj i Južnoj Americi, ovaca na visoravnima Škotske i u Australiji, kao i stada stoke u središnjem basenu i planinskim zonama Francuske. Skroman obim eksploatacije i relativno visoki troškovi zemljišta ne omogućavaju hiperekstenzivno privređivanje. U intenzivnom stočarstvu, sve su životinje u ograđenom prostoru (štalama ili torovima), gde im se donosi hrana. Savladani su razni faktori proizvodnje, koji se odnose na stoku ili njenu okolinu, kako bi se u datim uslovima privređivanja, dobio najbolji mogući učinak. Za bavljenje stočarstvom bitan kriterijum izbora predstavljaju, vrsta ishrane i prostor za držanje stada životinja. U razvoju intenzivnih sistema i modela organizacije za tov, potrošač nalazi svoj interes zbog redovnog sniženja cena životinjskih proizvoda – jaja, mleka i mesa i povećanja bezbednosti ishrane. Jedinu nepovoljnu stranu u sprovođenju zootehničkih mera predstavlja dobijanje suviše velikih performensi životinja u uzgoju, što se odražava na ukus i izgled mesa, što pogađa pojedine potrošače.

Pravi uspeh u razvoju jedinica za intenzivnu stočnu proizvodnju, počiva na usklađenosti i akomulaciji skupa faktora – iskorenjivanja velikih oboljenja životinja; genetskog poboljšanja; izrade specijalizovanih materijala i izgradnje objekata, koji odgovaraju optimalnim uslovima u pogledu mehanizacije i ambijenta; i zasnivanju dinamike jedinice za proizvodnju stoke, na opreznost operatera za koordinaciju celokupne delatnosti. Krave, ovce, konji i druge domaće životinje i dalje kao pre mnogo vekova, pasu travu na livadama. Ova trava, dopunjena gajenim krmnim biljkama, daje se životinjama direktno u svežem stanju ili sačuvana (kao suvo seno ili vlažna silaža), pri čemu doprinos krmnih biljaka, iznosi gotovo trećinu ukupnog prehrambenog bilansa domaćih životinja. Za odgovor na zahteve potrošača kao i tržišta, u vezi s redovnim snabdevanjem i cenom proizvoda, farme su morale da se opredele za koncentrovanije krmivo od krmiva dobijenog od ,,prostih,, biljaka. Kod životinja (kao i kod ljudi) žitarice predstavljaju osnovu ishrane, jer imaju deset puta manje materija od celuloze nego krmne biljke i daju mnogo više energije. Složeno krmivo omogućava ishranu domaćih životinja prema potrebama ljudske ishrane. Uravnotežen obrok omogućava dobijanje životinjskih proizvoda manje opterećenih mastima, što je dobro za zdravlje ljudi. Industrija složenih krmiva je veoma mlada i na kraju XX veka, svetski obim produkcije obuhvata 300 proizvođača i godišnju svetsku produkciju od 600 Mt (Severna Amerika 31% – SAD 27%, Evropa 30% – EU 21%, Azija 24% – Kina 10%, Latinska Amerika 11% – Brazil 5%, Afrika i Srednji Istok 4%).

PRIRODNA VLAKNA

Pamuk je travnata i žbunasta biljka (indijskog porekla), koja se gaji u tropskim regionima – njegovo zrno daje ulje, a plodovi paperje. Feničani su ga doneli na Siciliju, a Arapi u Španiju, ali pamuk intenzivnije počinje da se gaji krajem XVIII veka, u vreme kad su pronađene mašine za krunjenje i predenje. Veoma su raznolika podneblja, na kojima pamuk može da se gaji. U pogledu hemijskog sastava, njegovo vlakno je od čiste celuloze, s tragovima voska i masti i može biti – kratko, dugo i izuzetno dugo. Sirovi pamuk, predstavlja 82% svih prirodnih tekstilnih vlakana, proizvedenih u svetu krajem XX veka. Tri najveća svetska proizvođača sirovog pamuka – Kina, SAD i Indija, daju skoro 57% godišnje svetske proizvodnje. U okvirima kontinentalne proizvodnje, sirovi pamuk ostaje azijski proizvod (60% godišnje svetske proizvodnje). Trgovinska razmena sirovog vlakna u međunarodnim okvirima, dostiže 30% od godišnje svetske proizvodnje. SAD je vodeća država izvoznik sirovog pamuka (25% godišnjeg svetskog izvoza), ispred Uzbekistana (17% godišnjeg svetskog izvoza), dok je Azija kao kontinent (sa 38% godišnjeg svetskog izvoza) glavna zona snabdevanja međunarodnog tržita, ispred Severne Amerike (sa 27% godišnjeg svetskog izvoza). Države Azije postali su najveći svetski uvoznici sirovog pamuka (51% godišnjeg svetskog uvoza), posebno radi snabdevanja fabrika potrebnim sirovinama, koje su izgradile evropske multinacionalne kompanije (26% godišnjeg svetskod uzoza), jer je Evropska tekstilna industrija zapala u krizu krajem XX veka.

Ostala biljna vlakna, koja se gaje i proizvode su – lan (Azija i Evropa), juta (Azija), sisal (Južna Amerika) i konoplja (Azija i Evropa). Vlakno životinjskog porekla, daje ovčije runo (ovaj naziv često se odnosi na tekstilno vlakno drugih životinja – alpake, životinje slične lami, kamile, kašmirske koze, gvanaka, lame, angorskog zeca, koze moher, vikunje i jaka, koje daju u manjim količinama, veoma cenjeno tekstilno vlakno). U pogledu hemijskog sastava, vuna je proteinsko keratinsko vlakno, čije su glavne karakteristike – finoća, dužina, elastičnost i sposobnost za filcovanje. U svetskom stadu ovaca, na kraju XX veka, bilo je oko milijardu grla. Iako je u jednom trenutku Kina bila prva, Australija je uspela s blagom od 120 miliona grla, da ostane na svetskom vrhu usamljena, daleko ispred Kine i Novog Zeleanda. Dosta vune iznosi se na međunarodno tržište – oko 30% godišnje svetske proizvednje (najviše se razmenjuje, ako se računa efektivna razmenjena količina – runo sa masnom tvari). Obe države Okeanije (specijalizovane za sektor ovčarstva), ubedljivo vladaju izvoznim tržištem – sirove vune (Australija – 64% godišnjeg svetskog izvoza, i Novi Zeland – 7% godišnjeg svetskog izvoza); i odmašćene vune (Novi Zeland – 33,6% godišnjeg svetskog izvoza i Australija – 28,4% godišnjeg svetskog izvoza). U pogledu uvoza, od 94% ponude vune s masnom tvari, Evropa uvozi 46% i Azija 44%, dok od 90% ponude odmašćene vune, Azija uvozi 53% i Evropa 37%. Gajenje svilenih buba i izrada svile, kineskog su porekla (Kina se ovom delatnošću bavi od XVII veka i odavno je svetski monopolista u ovoj oblasti). Na kraju XX veka, ukupna proizvodnja svile u svetu iznosi oko 80.000 t (Kina 61%, Indija 19% i Severna Koreja 6%).