KAUČUK

Kaučuk (na jednom od indijanskih jezika u Peruu, ima naziv ,,drvo koje plače,,) elastomer, dobijen je na bazi lateksa, koji zasecanjem izlazi iz kore drveta. Za ovakav kaučuk, kaže se da je prirodan, u odnosu na ,,veštački,, ili ,,sintetički,, koji proizvodi hemijska industrija. S razvojem automobilske industrije, interesovanje za sintetički kaučuk, sve je veće. Prvi sitnetički kaučuk, napravili su nemci (tokom prvog svetskog rata), ali amerikanci (tokom drugog svetskog rata, kada su ostali bez sirovina iz Azije) usavršavaju proizvodnju veštačkog kaučuka, na osnovi naftnih derivata. Početkom 1955.godine, SAD proizvode oko 1 Mt sintetičkog kaučuka i vladaju tržištem. Sintetički kaučuk, ima široku primenu (pneumatici, tehnički provodnici, oblaganje). Od potrošenih 17 Mt kaučuka, tokom 2000.godine – 7 Mt je prirodni i 10 Mt je sintetički kaučuk.

Sintetički kaučuk, proizvode industrijski razvijene države, u kojima su potrebe automobilske industrije za ovim proizvodima velike – SAD (2,5 Mt), Japan (1,5 Mt) i države EU (Nemačka i Francuska po 0,6 Mt). Posle bolnih planova restrukturiranja, Michelin (svetski broj 1) sređuje svoju finansijsku situaciju i učestvuje u trkama Formule 1. Priordni kaučuk, proizvode države u međutropskoj zoni Jugoistočne Azije, u kojima su plantaže kaučukovog drveta (hevea) podignute u XIX veku. Od proizvedenih 7 Mt, trečina se proizvodi na Tajlandu (23%) u Indoneziji (14%) i Maleziji. Međunarodna organizacija za prirodni kaučuk (INRO), čija je uloga bila da reguliše cene, prestala je s radom 1999.godine, zbog ozbiljnih sukoba među proizvođačima. Zanimljivo je, da su cene prirodnog kaučuka, porasle posle loše godine, ali isto tako i zbog stabilnog tržišta automobila i povećanja cena nafte, što je imalo uticaja i na porast cene sintetičkog kaučuka.

Advertisements

NAFTA

Nafta jeste ugljovodonik (kao i prirodni gas), stvorena anaerobnim razlaganjem organskih materija. Nalazi se u slabo naboranim sedimentnim basenima i u regionima starih kontinentalnih platformi u kojima preovlađuje lagunska sedimentacija. U svetu postoji 14 velikih naftnih zona – pet u Americi, jedna u Evropi, dve u Africi, četri na teritoriji bivšeg SSSR-a, jedna na Srednjem Istoku i jedna u Indoneziji. Dokazane rezerve nafte su nejednako raspoređene u svetu (dve trećine tih rezervi, nalaze se na Bliskom Istoku).

Tehnički progres je omogućio da se nafta od 1947.godine vadi iz tla ispod mora (ofšor eksploatacija) i to u Severnom moru. Ofšor eksploatacija je postala rentabilna kao i eksploatacija nalazišta pod zemljom (1998.godine – 50 država u svetu vadi naftu ofšor eksploatacijom, jer je 1994.godine otkriveno 8 ogromnih nalazišta pod morem, među njima i nalazište u Gvinejskom zalivu – na pučini koja pripada Angoli). Nalizišta u Kaspijskom moru (12% svetskih rezervi), trebala bi u budućnosti da ojačaju potencijal rezervi nafte. Velike kompanije krenule su u pravu trku za rezervama i to u Alžiru (Francuska, Italija, SAD), u Republici Kongo, Iraku, gde se uprkos međunarodnim tenzijama, zaključuju ugovori sa američkim, franscuskim, ruskim i kineskim naftnim kompanijama.

Prvo nalazište nafte otkriveno je tek u XIX veku u Pensilvaniji (1859.godine). Nakon pronalaska motora sa unutrašnjim sagorevanjem (1885.godine), od strane nemca Gotfrid Dajmlera, obeležava se istinki početak potrošnje nafte u ogromnim količinama. U periodu od 1910.-1920.godine, potrošnja nafte je povećana pet puta (100 Mt) i redovno se povećava do 1945.godine (375 Mt), da bi se od tada sumanuto povećala 3,5 puta u periodu od 1955.-1973.godine (i dostigla preko 2.793 Mt). Dva naftna udara, od 1973. i od 1979.-1980.godine, usporavaju proizvodnju nafte u svetu (stabilizujući je na oko 3.000 Mt). Posle blagog pada (1983.godina – 2.750 Mt), proizvodnja se ponovo povećava i beleži istorijski rekord (1998.godine – 3.500 Mt).

Posle drugog svetskog rata, ponuda naftnih derivata zavisila je od SAD i SSSR (koji su delili glavninu svetske proizvodnje nafte), ali od početka 1950.godine Srednji Istok, postaje najveći petrolejski region na svetu. Od naftnih udara, ponuda, ranije veoma koncentrisana, postajala je sve šira, mada u njoj i dalje preovlađuju tri grupe koje daju dve trećine svetske proizvodnje nafte – Srednji Istok (31%), SAD i Kanada (18,5%) i Rusija i bivše države SSSR-a (10,5%). Zahvaljujući nalazištima nafte u Severnom moru, Evropa ulazi u krug svetskih proizvođača nafte (posebno Velika Britanija i Norveška). Azija, izuzimajući Kinu (160,1 Mt), predstavlja grupu proizvođača srednje veličine (Indonezija i Malezija). Skromna u prvoj polovini XX veka, znatno je povećana potražnja za naftnim derivatima posle 1945.godine, jer predstavlja lak izvor energije za korišćenje (skladištenje, transport, distribuciju) i mnogo je pogodnija od uglja. Potražnji za naftom doprinosi ,,saobraćajna revolucija,, (automobili, vozovi, avioni…), industrija grejanja u stambenim i poslovnim prostorima… Nafta je postala u isti mah – gorivo, loživo, mazivo i sirovina za industriju.

Nafta je proizvod koji se najviše razmenjuje u svetu na duga rastojanja (oko 1.600 Mt ili trećina prometa roba u svetu). Ona se uglavnom prevozi morem (tankerima), dok se ostatak šalje naftovodima ili se dostavlja klasičnim prevoznim sredstvima. Nafta iz Arapsko-persijskog zaliva, najviše odlazi u tri velike zone potrošnje – Zapadnu Evropu, Severnu Ameriku i Japan (preko pet velikih pomorskih puteva). Države proizvođači nemaju više mogućnost da utiču na cenu barela sirove nafte, zbog pojave novih proizvođača i potražnje industrijski razvijenih država (koje su pronašle druge izvore energije radi sopstvenog snabdevanja (razvijajući atomsku energetiku), koje odlučuju o ceni sirove svetske nafte. Kvote za proizvodnju nafte koje su 90-ih godina XX veka uvele države OPEC-a, imaju za cilj da se smanji ponuda nafte na tržištu. Krupan ulog u geostrateškoj igri od drugog svetskog rata – nafta predstavlja povod za izbijanje velikih svetskih kriza, od zatvaranja Suetskog kanala (1965.-1975.godine), izazvanog šestodnevnim ratom, do petrolejskih udara iz 1973. i 1979.godine.

Zapadne države pronašle su i druge izvore energije, kako ne bi bile zavisne od regiona Bliskog Istoka. Sirova nafta prerađuje se nizom složenih industrijskih postupaka, koji omogućavaju da se dobije proizvod pogodan za potrošnju – frakciona destilacija (za odvajanje tečnog goriva od teških taloga), krekovanje i molekulski reforming (za dobijanje lakih destilata kao benzin, srednjih i teških kao lož ulje), rafinovanje kojim se naftni derivati oslobađaju stranih tela. Ovi proizvodi su podeljeni u sedam kategorija – goriva (benzin, kerozin, dizel-gorivo), uljana loživa (laka i teška uljana loživa za industriju), ulja i masti za maziva, vazelin, vosak i parafin (izolacija kablova, proizvodi za održavanje, kozmetika), bitumen (za asfaltiranje puteva i za toplotnu i zvučnu izolaciju), naftni gas (butan i propan) i razni proizvodi za hemijsku industriju.

Tržištem nafte vladaju velike kompanije, prisutne na svim kontinentima i u čitavom lancu (od otkrivanja nalazišta do distribucije). Nedavnim fuzionisanjem u klimi oštre konkurencije, smanjen je njihov broj. Exxon Mobil, Chevron i Texaco su američke kompanije, dok su Shell, British Petroleum – Amoco, TotalFinaElf i ENI evropske kompanije. Rafinerije, dugo koncentrisane u državama potrošačima (koje i dalje imaju dve trećine rafinerija), nedavno su izgrađene u državama proizvođačima i državama koje izbijaju u prvi plan kao proizvođači (Brazil i Indija). SAD drže petinu svetskog kapaciteta za preradu nafte (827 Mt), ispred Rusije (8% – 334 Mt) i Japana (6,3% – 250 Mt).