TEKSTIL

Izrada tekstila, veoma je star zanat, nastao iz potrebe za proizvodnjom materijala za odeću. Tekstil je počeo industrijski da se proizvodi u XIX veku. U velikim regionima, Liona, Liverpula, Mančestera, Bremena i Bostona – predstavljao je najvažniju privrednu aktivnost. U početku, Evropa je prva u ovom sektoru, ali je pre početka prvog svetskog rata, pretiče SAD.

Tekstilna industrija, jedna je od najrasprostranjenijih industrija u svetu. Tekstilna industrija proizvodi, prirodna vlakna (svila, pamuk, vuna, lan, juta) i hemijska vlakna. Ona isporučuje polugotove proizvode (tkanine i predivo) i gotove proizvode za potrebe stanovništva (industrija pletenih proizvoda, ženske i muške čarape, kape, posteljine, razni prekrivači, konfekcija), kao i proizvode za industriju (razne vrste platna). Tekstilna industrija, u proizvodnji koristi veoma jednostavnu tehniku za obradu prirodnog vlakna, ali i složeniju za obradu prirodnog vlakna. Njeni proizvodi imaju slabu ili srednju dodatnu vrednost. Ona ne zahteva visokokvalifikovanu radnu snagu (80% radnika, i od 20% stručnih kadrova, samo 2-5% inženjera). U njoj preovlađuje ženska radna snaga.

Od 80-ih godina XX veka, tekstilna industrija koristi progres informatike i elektronike. Na početku XXI veka (prema podacima Svetske federacije za tekstilnu industriju), potražnja za tekstilom u svetskim okvirima se povećava, sa godišnjom stopom od 2-3%, u korist veštačkog i na štetu prirodnog vlakna. U Aziji dolazi do izgradnje novih proizvodnih kapaciteta. Takođe, postoji tendencija kvalitativnog poboljšanja ponude, na osnovi tehnoloških inovacija (proizvodnja pomoću komjutera, razvoj istraživanja za proizvode s visokom dodatnom vrednošću – mikrovlakna), i novih metoda u poslovanju, ali samo u najrazvijenijim državama sveta. Izvoz u svetskim okvirima (1999.godine, iznosi 148 milijardi dolara) i predstavlja samo 3,5% izvoza gotovih proizvoda. U tom izvozu, najveće je učešće evropskih država (42%), iza kojih neznatno zaostaje Azija (41,8%). U nacionalnim okvirima, Kina je prvi izvoznik, ispred Nemačke, Italije i Južne Koreje. Glavne države, koje uvoze tekstilne proizvode su, SAD, Hong-kong (reeksport velikog dela uvezene robe), Kina i Nemačka.

Advertisements

PRIRODNA VLAKNA

Pamuk je travnata i žbunasta biljka (indijskog porekla), koja se gaji u tropskim regionima – njegovo zrno daje ulje, a plodovi paperje. Feničani su ga doneli na Siciliju, a Arapi u Španiju, ali pamuk intenzivnije počinje da se gaji krajem XVIII veka, u vreme kad su pronađene mašine za krunjenje i predenje. Veoma su raznolika podneblja, na kojima pamuk može da se gaji. U pogledu hemijskog sastava, njegovo vlakno je od čiste celuloze, s tragovima voska i masti i može biti – kratko, dugo i izuzetno dugo. Sirovi pamuk, predstavlja 82% svih prirodnih tekstilnih vlakana, proizvedenih u svetu krajem XX veka. Tri najveća svetska proizvođača sirovog pamuka – Kina, SAD i Indija, daju skoro 57% godišnje svetske proizvodnje. U okvirima kontinentalne proizvodnje, sirovi pamuk ostaje azijski proizvod (60% godišnje svetske proizvodnje). Trgovinska razmena sirovog vlakna u međunarodnim okvirima, dostiže 30% od godišnje svetske proizvodnje. SAD je vodeća država izvoznik sirovog pamuka (25% godišnjeg svetskog izvoza), ispred Uzbekistana (17% godišnjeg svetskog izvoza), dok je Azija kao kontinent (sa 38% godišnjeg svetskog izvoza) glavna zona snabdevanja međunarodnog tržita, ispred Severne Amerike (sa 27% godišnjeg svetskog izvoza). Države Azije postali su najveći svetski uvoznici sirovog pamuka (51% godišnjeg svetskog uvoza), posebno radi snabdevanja fabrika potrebnim sirovinama, koje su izgradile evropske multinacionalne kompanije (26% godišnjeg svetskod uzoza), jer je Evropska tekstilna industrija zapala u krizu krajem XX veka.

Ostala biljna vlakna, koja se gaje i proizvode su – lan (Azija i Evropa), juta (Azija), sisal (Južna Amerika) i konoplja (Azija i Evropa). Vlakno životinjskog porekla, daje ovčije runo (ovaj naziv često se odnosi na tekstilno vlakno drugih životinja – alpake, životinje slične lami, kamile, kašmirske koze, gvanaka, lame, angorskog zeca, koze moher, vikunje i jaka, koje daju u manjim količinama, veoma cenjeno tekstilno vlakno). U pogledu hemijskog sastava, vuna je proteinsko keratinsko vlakno, čije su glavne karakteristike – finoća, dužina, elastičnost i sposobnost za filcovanje. U svetskom stadu ovaca, na kraju XX veka, bilo je oko milijardu grla. Iako je u jednom trenutku Kina bila prva, Australija je uspela s blagom od 120 miliona grla, da ostane na svetskom vrhu usamljena, daleko ispred Kine i Novog Zeleanda. Dosta vune iznosi se na međunarodno tržište – oko 30% godišnje svetske proizvednje (najviše se razmenjuje, ako se računa efektivna razmenjena količina – runo sa masnom tvari). Obe države Okeanije (specijalizovane za sektor ovčarstva), ubedljivo vladaju izvoznim tržištem – sirove vune (Australija – 64% godišnjeg svetskog izvoza, i Novi Zeland – 7% godišnjeg svetskog izvoza); i odmašćene vune (Novi Zeland – 33,6% godišnjeg svetskog izvoza i Australija – 28,4% godišnjeg svetskog izvoza). U pogledu uvoza, od 94% ponude vune s masnom tvari, Evropa uvozi 46% i Azija 44%, dok od 90% ponude odmašćene vune, Azija uvozi 53% i Evropa 37%. Gajenje svilenih buba i izrada svile, kineskog su porekla (Kina se ovom delatnošću bavi od XVII veka i odavno je svetski monopolista u ovoj oblasti). Na kraju XX veka, ukupna proizvodnja svile u svetu iznosi oko 80.000 t (Kina 61%, Indija 19% i Severna Koreja 6%).

ULJA BILJNOG POREKLA

Kod biljaka – snabdevača uljem (uljarica), lipidne rezerve najčešće se nalaze u zrnu – soje, pamuka, uljane repice, kikirikija… ili u jezgru koje obavija košticu ploda – masline, kokosa, palme… Soja je daleko prvi isporučilac sačme iz koje se dobija ulje (50% godišnje svetske proizvodnje), u odnosu na ostala zrna jednogodišnjih kultura. Ona bi trebala da sačuva veliki udeo na globalnom tržitu, jer su se na početku XXI veka izdvojila tri veoma dinamična polova na međunarodnom tržištu soje – SAD, Kina i države Južne Amerike (Brazil, Argentina, Paragvaj…). Evropa i ostatak sveta, ne mogu da prate ovu trku.

Pamuk je idalje drugi izvor uljanih zrna, proizvedenih u plodu (13% godišnje svetske proizvodnje ulja). Azija proizvodi dve trećine svetskog pamuka (na čelu sa Kinom, Indijom i Pakistanom). Grupa država Severne i Južne Amerike je na drugom mestu (na čelu sa SAD). Čitav Afrički kontinent je na trećoj poziciji u globalnoj proizvodnji pamuka (na čelu sa Egiptom). Dinamika razvoja proizvodnje pamuka se samo udvostručila, za razliku od soje, koja se na početku XXI veka zahuktala i povećala čak pet puta. Uljana repica je imala skromnu poziciju na međunarodnom tržištu, ali bi trebala da dostigne godišnju svetsku proizvodnju i razmenu pamuka i preuzme mu drugu poziciju ,,uljarice,,. Za 50 godina, njena proizvodnja se povećala 50 puta, dok je proizvodnja soje povećana samo 10 puta. U tome prednjače države izvoznici, koje plasiraju na međunarodno tržište 90% od ukupne proizvodnje uljane repice – Kanada, države Zapadne Evrope, Kina, Indija. Azija godišnje plasira na svetsko tržište gotovo polovinu svetske proizvodnje, Evropa 30% i Severna Amrerika 19%.

Sunsokret kao četvrta ,,uljarica,, imao je manje dinamičan razvoj od uljane repice – njegova proizvodnja se utristručila u zadnjih 50 godina. U ovom periodu proizvodnja suncokreta u Sovjetskom Savezu se umanjila sa 68% na 5%, dok se u Zapadnoj Evropi povećala čak 84 puta – tako da danas Evropski kontinent na međunarodnom tržištu nudi 50% suncokreta (sa najvećom proizvodnjom u Rusiji, Ukrajini i Francuskoj).

Kikiriki je odavno izgubio značaj ,,uljarice,, i danas se od njega 8% godišnje proizvede ulja za globalno tržište – velika zona njegove proizvodnje je i dalje Afrika (25% svetske berbe kikirikija – Nigerija, Sudan, Senegal…), ali je Azija proizvođač dve trećine godišnjeg svetskog prinosa – na čelu sa največim svetskim proizvođačem Kinom, ispred Indije, SAD i Nigerije.

Sezam, lan, ricinus, šafran i klica kukuruza, učestvuju samo sa 6% u godišnjoj svetskoj proizvodnji ulja. Najveći svetski proizvođač šafrana je Indija (50% godišnjeg prinosa). Proizvodnja ulja od klice kukuruza se u predhodnih 50 godina, povećala 4 puta – više od polovine u SAD.

Plodovi drveća sa sadržajem ulja, koji učestvuju veoma malo u godišnjoj svetskoj produkciji biljnog ulja su – uljna palma (¾ godišnje svetske proizvodnje nalazi se u Maleziji i Indoneziji), kokos (polovina godišnje svetske proizvodnje nalazi se na Filipinima) i maslina (¾ godišnje svetske proizvodnje dolazi iz država mediteranskog regiona – Španija, Grška, Italija, Tunis, Turska, Sirija…). Zrna mehunastih biljaka su uglavnom bogata proteinima.

Slabi proizvođači materija bogatih proteinima, ali veliki potrošači – države EU nastoje da gaje sirovine, koje mogu biti dodatak ili zamena za pogače od uljarica. Margarin je prehrambena masna materija, sastavljena od stabilizovane emulzije ulja, biljnih masti i vode (ima istu kaloričnu vrednost kao maslac – 100 g = 780 kcal). Otkrivanje hemijskog procesa kojim se podstiče ,,stvrdnjavanje biljnih ulja,, (katalitička hidrogenizacija), omogućilo je korišćenje velikog broja ulja za proizvodnju margarina – kopra (palmino jezgro), arahis (kikiriki), palmin orah, soja, uljna repica, mak… Nove vrste margarina dobijene su na osnovi biljnih ulja, znalački obrađenih, mešanih i aromatizovanih, prema zahtevu stanovništva.